Bijpraten met en presentatie aan verpachters

Afgelopen maandagavond waren wij uitgenodigd bij een aantal stichtingen en kerken in Bolsward die openstaat om natuurinclusieve landbouw in verpachtcontracten op te nemen.

Het was een boeiende bijeenkomst waarbij besproken is:

  • Waarom zou je hier een rol in willen nemen als verpachter?
  • Hoe ziet iedereen die rol?
  • Welke strategie pas je dan toe?
  • Welke voorwaarden kun je dan opnemen?
  • Hoe werkt dit met monitoring?
  • Hoe stem je dit af met de pachter?
  • En hoe staan in zijn algemeenheid pachters hier tegenover?

Wat uiteraard van essentieel belang is om verder te komen met dit onderwerp is dat meer duiding wordt gegeven aan het containerbegrip ‘natuurinclusieve landbouw’ (NIL). Daarbij is het nog altijd heel handig dat we twee jaar geleden de poster met praktische maatregelen hebben ontwikkeld.

Klik hier om de poster te downloaden en ook is hier de mogelijkheid voor boeren om een online test te doen om te checken in welke mate zij actief zijn met NIL. De poster schept(e) wederom veel duidelijkheid!

 

Instructievideo’s en kennisdocument ecologisch slootschonen

Afgelopen periode is er door Gebiedcoöperatie It Lege Midden geïnvesteerd in de kennisontwikkeling rondom ecologisch slootschonen. Deze kennis hebben zij omgezet in een bruikbare factsheet en onderstaande instructiefilms. Zo worden er concrete adviezen gegeven over hoe bij ecologisch slootschonen de oeverplanten te behouden en het dierenleven de mogelijkheid te geven om te vluchten. Daarnaast worden er tips gegeven over het behoud van flora en fauna bij het baggeren.

 

Biodiversiteit.frl: een biodiversiteitsplatform voor Fryslân

Het digitale platform Biodiversiteit.frl is op 3 november officieel gelanceerd. Het is een groeiend platform dat in het leven geroepen is om bestaande kennis over biodiversiteitsherstel, projecten, organisaties en activiteiten in de provincie op één centrale plek samen te brengen. Maar ook om nog ontbrekende kennis en informatie aan te vullen.

Het platform is gebiedsgericht ingericht, het laat de bezoeker eerst nadenken; wáár wil ik aan de slag? Op het platform is Fryslân ingedeeld in negen gebieden. Bijvoorbeeld het Lage Midden, de Wadden en de Zuidelijke Wouden. Die indeling en de bijbehorende kansen voor biodiversiteitsherstel zijn onder andere geïnspireerd op de visie Natuerlik Fryslân 2050. Er zijn voorbeelden te vinden van wat er al aan initiatieven en projecten is in die gebieden, welke kansen voor versterking van biodiversiteit er zijn en ook welke kenmerkende soorten er voorkomen óf kunnen voorkomen.

Breed publiek
Er is inspiratie te vinden voor een breed publiek. Van burger tot overheid en van boer tot organisatie of bedrijf. Biodiversiteit.frl bevat tips en acties voor die verschillende doelgroepen, met als hoofdvraag ‘Wat kan ík doen?’ Er is nieuw ontwikkelde informatie, maar er wordt ook verwezen naar al bestaande handreikingen en informatie van de partnerorganisaties.  Ook zit er een loketfunctie in. Hier kunnen mensen, bedrijven en organisaties terecht met adviesvragen over hun project. De partners achter het platform adviseren dan of verwijzen door naar de juiste partijen voor dat onderwerp. Het platform gaat niet opnieuw het wiel uitvinden, maar wil vooral een wegwijzer zijn.

Het platform heeft zich nu gericht op basisinformatie, maar blijft doorgroeien. Nieuwe informatie, initiatieven en projecten, nieuws en evenementen kunnen via Biodiversiteit.frl aangemeld worden.  Volgend jaar worden er op het platform handreikingen per Fries leefgebied (biotopen) gedeeld. Deze worden momenteel door een consortium aan soortgroeporganisaties ontwikkeld.

Herstelprogramma
Biodiversiteit.frl is onderdeel van het Herstelprogramma Biodiversiteit Fryslân. In het herstelprogramma zetten verschillende partners in op het versterken van biodiversiteit in de provincie. Om voor een beter leefgebied te zorgen voor kwetsbare soorten zoals de otter, de noordse woelmuis, weidevogels zoals de grutto, maar ook bijzondere kikkersoorten, libellen, vissen en insecten. Met als doel de neergaande lijn van soortenrijkdom om te buigen naar een opgaande lijn.

Het platform is in opdracht van provincie Fryslân ontwikkeld door Kening en de FMF in samenwerking met de partners van het Herstelprogramma en webdesignbureaus de Staat van Creatie en Statuur.

Melkveehouders gezocht!

Voor het project “klimaatvriendelijke graslandbodems” zijn we op zoek naar melkveehouders! In het project wordt onderzocht hoe landbouwgrasland op minerale bodem (zand en klei) CO2 vastlegt in de bodem, en hoe dit proces reageert op droogte of juist hevige regenval. We zijn in het bijzonder geïnteresseerd in de rol van de samenstelling van het grasland, en hoe de wortelstelsels met bodemmicro-organismen samen werken.

Wat willen we doen?

In graspercelen willen we meerdere plots (2 x 2 m) uitzetten waarin we droogte en extreme regenval simuleren. Voor droogte simulatie komen er transparante dakjes boven de plots, voor extreme regenval plaatsen we damplaten om het water juist vast te houden. Ook zijn er plots zonder dakje of beschoeiing (controle). Deze behandelingen zullen alleen in de zomer plaats vinden, gedurende drie jaar (2023-2025). Voor, tijdens, en na de behandelingen gaan we in de plots metingen doen aan de hoeveelheid CO2 opname, de bovengrondse en ondergrondse plantengroei, het bodemleven, en de hoeveelheid en kwaliteit van de bodemorganische stof. Daarnaast gaan we grondkolommen steken voor een proef in de kassen van de Universiteit van Amsterdam, waar we een hittegolf simuleren.

Waar zijn we naar op zoek?

Geïnteresseerde melkveehouders op minerale bodem, dus géén veenweide, die een stuk grasland (minimaal 0.25 hectare) beschikbaar stellen voor deze veldexperimenten, van maart 2023 tot oktober 2025. Er zijn geen specifieke eisen voor het graslandbeheer, maar wel willen we graag informatie over bemestingsgeschiedenis, graslandleeftijd, maaifrequentie/ graasdruk, en eventueel gebruik van herbiciden. In het experiment zal geen normaal management mogelijk zijn, maar rondom het experiment mag normaal management worden uitgevoerd, zoals mest uitrijden, beweiding, maaien, etc.

Wat levert het de boer op?

U krijgt inzicht in hoeveel CO2 uw bodem opneemt, hoe dit wordt beïnvloed door extreme weersomstandigheden, en hoe weerbaar uw grasland is tegen droogte en hevige regenval. Een van de hoofddoelen van het project is om beter te begrijpen welke graslandsoorten goed zijn voor het opnemen en vasthouden van CO2 in de bodem en het opbouwen van stabiele organische stof, en bestand zijn tegen extreem weer. Dit kan helpen om Nederlands grasland klimaatvriendelijker te maken, en leiden tot betere opbrengsten voor de boer door stabielere productie tijdens extreme jaren, of door de opslag van CO2. U heeft de mogelijkheid om betrokken te zijn, samen met andere boeren, bij de vormgeving van deze experimenten en de discussie van de resultaten. Er is ook de mogelijkheid om zelf simpele metingen te doen.

We betalen de volgens de Rijksoverheid reguliere pachtprijs voor het gebruikte land (afhankelijk van de regio rond de €500/ha/j).

Is uw interesse gewekt?

Meld u vrijblijvend aan via deze link  – wij nemen dan contact met u op!

Brûsplakbijeenkomst Natuurinclusieve verpacht op 7 dec

Wist u dat van de totale oppervlakte aan landbouwgrond in Fryslân maar liefst 40% verpacht wordt? Om meters te maken richting natuurinclusieve landbouw rijst dan ook de vraag: Kun je natuurinclusieve landbouw vertalen in pachtvoorwaarden?

Natuurinclusieve (ver)pacht is dit jaar dan ook het hoofdthema van Living Lab. Inmiddels hebben we hier drie bijeenkomsten voor georganiseerd, nl.:

  • Januari: Expertmeeting
  • April: Brûsplakbijeenkomst natuurinclusieve (ver)pacht waar alle doelgroepen bij aanwezig waren. De bijeenkomst in het kerkje te Friens is opgenomen, klik hier om de sessie terug te kijken.
  • Juni: Veldbijeenkomst in Eagum.

Tijdens de volgende bijeenkomst, in december, presenteren we u concrete tools om met dit thema aan de slag te gaan. De demo van de online tool die gepresenteerd wordt, door de organisatie Biodiversity in Business, is nog niet helemaal af. U kunt dan ook uw bevindingen, aanvullingen en verbeteringen doorgeven. Dit is dus een moment waarop een preview getoond wordt en de doelgroep bevraagd wordt naar de wensen en behoeften, zodat er volgend jaar een tool opgeleverd wordt waar u iets aan heeft en die gebruikt gaat worden. Uiteraard kunnen niet alle wensen in de tool worden opgenomen.

Na gesprekken met de verschillende doelgroepen wordt de tool afgebouwd en naar schatting kunnen we de uiteindelijke versie in maart – april aan u presenteren.

In deze bijeenkomst komt aan bod:

  • Rentmeester Michiel de Koe over de laatste stavaza rondom dit thema.
  • Invulling vanuit provinsje Fryslân volgt nog.
  • Presentatie en demo van de tool ‘Pachttotaal’. In de presentatie is ook aandacht voor de community.

 

Kieviten uit en naar het oosten

Vorige week is het jaarbericht weidevogels met de cijfers over het broedseizoen van 2022 naar buiten gebracht. Hieruit blijkt dat het voor de weidevogel een gemiddeld jaar was. Voor de grutto lag het broedsucces (BTS) net onder de kritische 70%. Dit is het aantal gruttoparen dat succesvol jongen groot moet krijgen om de populatie in stand te houden. Ten opzichte van vorig jaar zijn de getelde aantallen broedparen en nesten van de grutto, scholekster en tureluur afgenomen. Positieve uitzondering daarop was de kievit, die ten opzichte van vorig jaar in bijna alle regio’s in Friesland iets is toegenomen. Mogelijk als gevolg van het succesvolle weidevogelseizoen vorig jaar. Door de natte zomer was er in 2021 volop voedsel te vinden voor de kievit in de zachte vochtige bodem. Anders was het dit jaar, door de droogte hadden veel weidevogels het moeilijk. Door de toename van droge periodes in het voorjaar wordt het belang van hoog waterpeil en greppelplasdras nog belangrijker voor de weidevogels. Hier kunnen ze in de drassige bodem nog wormen vinden. In gebieden waar door boeren beheermaatregelen worden getroffen (ANLb gebieden) zijn de resultaten beter dan in gebieden waar dit niet plaatsvindt. Dit leidt tot een kleinere afname en voor sommige soorten een stabilisatie van de aantallen, en in bepaalde gebieden is zelfs sprake van een (lichte) toename. De inspanningen van de boer voor de weidevogel zijn daarmee van groot belang willen we de weidevogels in Friesland behouden.

Vanaf oktober – februari zie je grote groepen kieviten in de Friese graslanden, waardoor je al snel denkt dat het met de kievit zo slecht nog niet gaat. Echter, dit zijn voor het merendeel gasten uit Oost- en Noord-Europa, die zich te goed doen aan de hoge dichtheden aan wormen in onze Fryske greiden. Zij overwinteren hier in het milde Friesland, net als vele spreeuwen en goudplevieren, mits een strenge winter uitblijft. Deze verschuiving van kieviten van oost naar west in het najaar was al bekend. Opvallend en nog niet bekend was dat sommige kieviten gedurende het broedseizoen de omgekeerde route maken, van west naar oost.

Een door Altenburg & Wymenga gezenderde kievit had in het begin van het voorjaar een broedpoging gedaan in een weiland nabij Kollum. Dit mislukte, waarop de kievit besloot het 1500 kilometer verderop in Oekraïne op nieuw te proberen. Dat kieviten niet zo plaatstrouw zijn aan hun broedplaats als de grutto was wel bekend, maar dat ze zulke grote afstanden afleggen niet. Zijn de Fryske ljippen daarmee wel zo Fries? Of komt het vaker voor dat kieviten een uitstapje maken? Of was dit een Oost-Europese wintergast die het in Kollum wel beviel, en besloot om niet terug te vliegen en hier te gaan nestelen? En in tweede instantie, bij het mislukken van het legsel, toch maar besloot terug te gaan en een nieuwe poging in het vertrouwde Oekraïne te wagen? Door zenderonderzoek krijgen we steeds meer inzicht in het trekgedrag van vogels. En dit levert alleen maar meer vragen en verwondering op.

Meer informatie is te vinden in het artikel van de Friese vogelwachten

Nieuwe studiegroepbegeleider stelt zich voor

Mijn naam is Lotte Daalman. Als eigenaar van Boomgaard De Wichterij te Harkema ben ik druk bezig om pruimenboom de Wichter weer onder de aandacht te krijgen. Deze boom is kenmerkend voor gebied de Friese wouden en is goed voor de biodiversiteit.
Toen ik de oproep zag van Living Lab Fryslân om boeren te helpen bij het zetten van stappen richting een natuurinclusieve(re) landbouw voelde ik me dan ook gelijk aangesproken. Met tien jaar ervaring op zak als projectleider & operationeel manager ga ik nu de rol vervullen als studiegroepbegeleider binnen Living Lab Fryslân. Ik heb er zin in!

 

Terugblik Kenniscarrousel Verdienmodellen

 

11 Oktober was het dan zover. Na een (redelijk) lange voorbereiding konden we los met een boeiende plenaire opening waarin een vraaggesprek over de bedrijfseconomische studie Onder de streep en het nieuwe GLB en de ecoregeling centraal stonden en waarna 2 workshoprondes volgden.

Er hadden zich 80 deelnemers opgegeven, waarvan de meesten tot de categorie Friese melkveehouder behoorden. Al met al waren we vandaag met 90 man bij elkaar in Warten, waar we vernieuwende verdienmodellen onder de loep hebben genomen.

Verdienmodellen die goed zijn voor meer biodiversiteit én een gunstig resultaat onder de streep opleveren.

Resumé: De diversiteit in mogelijkheden is groot. Geen boer ‘boert’ hetzelfde. Ga vooral op die manier boeren waarbij je je goed voelt, de wijze die het beste bij jou als persoon past. Dan kom je in je kracht en bouw daaromheen je bedrijfseconomische model.

Een korte sfeerimpressie van de dag kunt u hier terugzien:

Workshops en informatiefilms

Hieronder leest u de verschillende onderwerpen die op de planning stonden. Tevens kunt u de filmopnames van die dag terugkijken.
  • GLB en eco-regeling. Door RVO – Nadieh Meijer en Provinsje Fryslân – Jetze Genee.
  • Praktische toepassing van het bovengenoemde. We behandelden een praktijkcasus van melkveehouder Thom Miedema. Door Alfa accountants – Akkelien Hettinga.
  • Verdienmodel bij een emissiearme bedrijfsvoering. Door Boerenverstand – Yvonne Verbeek. In deze film vertelt Yvonne over de inhoud van haar workshop:
  • Landbouw als oplossing voor maatschappelijke uitdagingen. Door Pieter van der Valk
  • Marketing en communicatietips voor meer rendement met nevenfuncties. Door Carla Boonstra
  • Resultaten en inzichten uit het project Onder de streep. Door Wij.Land, Natuurverdubbelaars – Daan Groot en melkveehouder Sytse Gerritsma. In deze film vertellen Daan en Sytse over de inhoud van hun workshop:
  • Zelf rekenen aan extensivering. Door Countus – Rick Hoksbergen. In deze film vertelt Rick over de inhoud van zijn workshop:

Studiegroepen en Landbouw Adviespool

Een aantal boeren hebben zich aangemeld voor de studiegroepen die eind dit jaar – begin volgend jaar van start gaan. Daarnaast hebben een aantal boeren zich bij collega Martine Hijlkema gemeld met aanvragen voor de Landbouw Adviespool.

Presentaties

Wilt u een bepaalde presentatie nog eens nalezen? Meldt u zich dan bij ons via info@livinglabfryslan.frl. Op aanvraag sturen wij de presentaties toe. Al met al zijn we dik tevreden met de resultaten die we hebben behaald en de positieve reacties die we na afloop hoorden. Binnenkort publiceren we de filmpjes die opgenomen zijn.

Hieronder volgt een foto impressie van de dag.

Boost voor het coulisselandschap: herstel en aanplant 100 kilometer houtwallen en elzensingels, 37 poelen en 12 hectare bosjes afgerond

Het coulisselandschap van Fryslân bestaat uit boeren- én particuliere percelen met houtwallen en elzensingels, poelen en bosjes. Menselijk handelen heeft dit Friese cultuurlandschap gevormd. Voor het behoud van dit landschap, en daarmee ook de kenmerkende flora en fauna, heeft Landschapsbeheer Friesland samen met de agrarische collectieven ELAN, It Lege Midden, Noardlike Fryske Wâlden en Waddenvogels én particulieren gewerkt aan het herstel van deze kenmerkende landschapselementen. Binnen het project ‘Herstel en Versterken Landschap Droge Dooradering’ zijn in totaal 100 kilometer aan houtwallen en elzensingels, 37 poelen en 12 hectare aan bosjes hersteld en versterkt, waarvan ca. 18 kilometer nieuw aangelegd. Het project werd vandaag met de overhandiging van een afbeelding van een geelgors aan gedeputeerde Douwe Hoogland afgesloten.

Het zwaartepunt van de werkzaamheden lag in Zuidoost-Friesland. Daarnaast is ook gewerkt aan het coulisselandschap in de binnenduinrand op Terschelling, in Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden en rond het dorp Sint Nicolaasga.

Het coulisselandschap wordt door de provincie aangeduid als ‘leefgebied Droge Dooradering’. Dit landschap trekt veel insecten, vogels en andere dieren aan waardoor de biodiversiteit in deze gebieden groot is. De geelgors stond tijdens deze bijeenkomst symbool hiervoor.

Deputearre Douwe Hoogland: “It agraryske kultuerlânskip fan Fryslân wolle wy behâlde en fersterke. Dit projekt is dêr in pracht foarbyld fan. Sa kin ús neiteam ek genietsjen bliuwen fan de karakteristike dykswâlen en elsesingels.”

Gedeputeerde Hoogland (rechts op de foto) ontvangt als afsluiting van het herstelproject een geelgors uit handen van Wiebe Bouma (links op de foto), directeur Landschapsbeheer Friesland

Vogels, libellen en kikkers

Binnen het project zijn in samenwerking met de leden van de agrarische collectieven en particulieren, landschapselementen hersteld. Bij houtwallen en elzensingels zijn nieuwe bomen aangeplant en rasters vervangen. In totaal zijn er meer dan 160.000 bomen en struiken geplant. Bomen zijn omgezaagd waardoor de stobben weer  uitlopen zodat er meerdere stammen ontstaan. Dit is  al eeuwen gebruikelijk in het Friese agrarische cultuurlandschap. Het omzagen heeft ook als effect dat (rozen)struiken en kruiden weer de kans krijgen om te groeien. De ondergroei van struiken en kleine bomen is bijvoorbeeld belangrijk voor allerlei vogelsoorten waaronder de geelgors. Ongewenste soorten zoals de Amerikaanse vogelkers zijn verwijderd. Op de lege plekken zijn inheemse soorten geplant zoals els, eik, lijsterbes, meidoorn en hondsroos.

Poelen bieden ruimte voor soorten als libellen en kikkers. Binnen het project zijn ook kleine bosjes en poelen hersteld. In totaal zijn 37 poelen met de kraan opgeschoond of nieuw aangelegd.

 Samenwerking

Het project ‘Herstel en Versterken Landschap Droge Dooradering Fryslân’ is een project van Landschapsbeheer Friesland en de agrarische collectieven ELAN, It Lege midden, Noardlike Fryske Wâlden en Waddenvogels. Het projectteam werkte samen met 275 deelnemers, boeren en particulieren. Het project is gefinancierd uit het plattelandsontwikkelingsprogramma (POP3) met 50% uit het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO) en 50% door Provinsje Fryslân. De totale investering bedroeg 2,6 miljoen euro.

Van de weidevogelman: Met productief grasland kuikens voeren kan wél!

Soms weet je bij nieuw wetenschappelijk onderzoek gewoon even niet hoe je dat moet plaatsen. Een groep biologen onderzocht 64 (productieve) graslandpercelen in vijf Europese landen. Wat blijkt na veelvuldig tellen met plakvallen en potvallen en meten van de grasgroei op al die percelen? Dat er in dat (niet kruidenrijke) grasland heel veel insecten zitten. Twee opvallende trends: Naarmate het gras sneller groeit zijn er meer insecten en meer loopkevers en ze waren per stuk ook zwaarder. En hoe vochtiger het land, hoe meer er rondkroop en vloog.

Oké, dat is in zoverre goed nieuws dat termen als ‘grasfalt’ en ‘groene woestijn’ gewoon onterecht zijn, niet op feiten gebaseerd. Dat kan men niet meer zeggen over het productieve grasland, waar je de meeste Vemmen en eiwit oogst voor je koeien.

 

‘BEWEIDING IN DE BUURT VAN KUIKENLAND IS HARTSTIKKE WAARDEVOL’

 

Maar, hebben de weidevogelkuikens daar ook wat aan? Veel insecten betekent nog niet dat die ook beschikbaar zijn voor de kleine insectenjagers. Productief grasland heeft begin mei een dik pak gras waar ze niet doorheen komen. En na het maaien verdwijnt de dekking voor de kuikens om veilig te kunnen foerageren. Voor de kuikens komt de insectenpiek in het moderne gras te vroeg: als zij het zo hard nodig hebben, van begin mei tot half juni, is het weer weg.

Toch kan productief grasland een mooie rol vervullen voor de kuikens als er koeien of pinken weiden! Beweiding zorgt voor openheid en structuur in het gras en de mestflatten zijn een eldorado voor wormen, kevers, mugjes en vliegen. Vooral grasland dat na beweiding een rustperiode heeft in mei en juni is hartstikke waardevol. Het zit vol voedsel, dat voedsel is bereikbaar èn er is beschutting. Als je beweiding toepast in de buurt van kuikenland met maaidatum en greppel plas-drassen is het een versterkende factor.

Dat ondervonden we afgelopen jaren in de praktijk al en ik heb het er in mijn columns vaker over gehad. Het aardige is dat dit onderzoek iets meer inzicht geeft waarom dat zo is. We begrijpen het allemaal weer een beetje beter.

Met gevleugelde groet,

 

Tips:

  • Maak zo mogelijk in je beweidingsplannen ruimte voor beweiding naast kruidenrijk grasland, zodat er extra kuikenland ontstaat. Extensief, met een lage bezetting van bijvoorbeeld pinken of droge koeien, is daarbij helemaal het summum.
  • Ga voorweiden op een aantal percelen met rustperiode, zodat het gras daar in mei juni langer een open stand heeft. Zorg dan uiteraard wel goed voor de eventuele nesten.
  • Sla de voorjaarsbemesting op percelen met rustperiode komend jaar over.